Onlangs sprak ik een midwinterhoornblazer die mij uitlegde hoe zo’n instrument wordt gemaakt en bespeeld. Volgens hem is het een onovertrefbaar houten blaasinstrument met een geheel eigen geluid. De hoorn wordt bij voorkeur gemaakt van lindehout: niet te hard, niet te zacht, en met de mooiste klank. Het mondstuk, de happe, is meestal van vlier.
Ook berk, els of wilg zijn geschikt, zolang de stam maar een natuurlijke kromming heeft en een lengte van 120 tot 150 centimeter. Wanneer het hout voldoende droog is, wordt het zo bewerkt dat de diameter bij het mondstuk ongeveer 6 centimeter is en 15 centimeter aan het uiteinde. Daarna wordt de stam in de lengte gespleten en worden de twee delen uitgehold tot een wanddikte van ongeveer 1 centimeter.
Vroeger werden de helften met wilgentwijgen tegen elkaar geklemd, met een rieten bies ertussen voor de afdichting. Tegenwoordig worden de twee helften gelijmd.
Een oeroud geluid in de wintermaanden
Het melancholieke en soms onheilspellende geluid van de midwinterhoorn klinkt tussen de eerste zondag van de Advent (27 november) en Driekoningen (6 januari). In het vaak nevelachtige Twente kan dat geluid bijna spookachtig aandoen. Oorspronkelijk was het blazen een heidens afweermiddel om boze geesten te verjagen. Denk aan de ‘witte wieven’. De waterput fungeerde daarbij als ideale klankkast om het geluid zo ver mogelijk te laten dragen.
Van heidens ritueel naar christelijke traditie
Met de komst van het christendom kreeg het blazen een nieuwe betekenis: een juichkreet, de aankondiging van de geboorte van het koningskind. “Twee minuten onafgebroken blazen is zo’n beetje het maximum,” aldus een midwinterhoornblazer. “En nooit gelijktijdig. Men blaast na elkaar: het signaal ontvangen en weer doorgeven.” Gelijktijdig blazen zou bovendien vals klinken, want de hoorns zijn niet te stemmen. Elke hoorn heeft zijn eigen toon en klankkleur. Er kunnen alleen natuurtonen worden voortgebracht.
Buiten de periode van Advent tot Driekoningen blazen wordt in Twente en de Achterhoek gezien als een bijna heilige overtreding.
De traditie in Twente en Twenterand
In 1953 werd in Twente de Kemissie veur ’t weenterbloazen opgericht. Dit genootschap organiseert jaarlijks een concours voor junioren en senioren, waarbij nauwkeurig wordt gelet op muzikaliteit en puurheid. Er zijn aanhangers van ’n oal’n roop, die vooral muzikaliteit nastreven — de melodiebloazers. Maar volgens mijn gesprekspartner is dat “gejodel”. De midwinterhoorn, met zijn zes tonen, is niet bedoeld voor kunstig spel. Het blijft een instrument dat oerklanken voortbrengt.
Ook Twenterand kent een enthousiaste groep midwinterhoornblazers. Sinds 2004 telt de groep zo’n dertig leden. Ze nemen deel aan activiteiten in de gemeente en doen mee aan demonstraties seniorenblazen om ’t Zulveren Heurnke.
Het is zeer waarschijnlijk dat u binnenkort tijdens Advent het geluid van de midwinterhoorn hoort en denkt: “Hoe krijgen ze toch geluid uit zo’n hoorn?” Ik kan het niet.